کیستهای تخمدانی در گاوهای شیری؛ مفاهیم جدید تعریف و تشخیص (1)

خلاصه
کیستهای تخمدانی از اشکالات مهم تخمدان و از علتهای اصلی نقص تولیدمثلی در گاو شیری هستند و در گذشته بصورت ساختارهای فولیکول مانند بزرگی (کوچکتر از 2.5 سانتیمتری) که تخمکریزی نکرده و 10 روز یا بیشتر باقی بمانند تعریف میشدند. در حال حاضر، کیستهای تخمدانی گاوهای شیری بصورت ساختارهای فولیکولی حداقل 17 میلیمتری که بمدت 6 روز در غیاب جسم زرد باقی بمانند تعریف میگردند. ارزیابی های پیشین کیستهای تخمدانی با استفاده از ملامسه رکتال افزایش یافته و هم اکنون تشخیص دقیق نیازمند ترکیبی از روشهای ملامسه رکتال، اولتراسونوگرافی تخمدان و بررسی پروژسترون پلاسما میباشد. به هرحال تشخیص دقیق نوع کیست آنچنان مهم نیست چراکه درمانها برای هر دو نوع مشابه بوده و دامپزشکان اغلب این حالت را مرتبط با نقص های آبستنی بررسی می­کنند. در ابتدا، ترکاندن دستی کیستها طرفدارانی داشت با اینحال طی سالهای گذشته، استفاده منفرد یا ترکیبی hCG[1]، GnRH پروژسترون و پروستاگلاندین بطور مرتب مورد استفاده قرار گرفته اند. از سایر روشهای درمانی میتوان به مهارکننده گیرنده استروژن و کلومیفن سیترات[2] اشاره کرد. از میان روشهای مختلف درمان، روش اوسینک عاقلانه تر و منطقی تر است. با اینحال نرخ آبستنی با تلقیح های زمان بندی شده پس از اوسینک درمانی اندک است. در مجموع میتوان گفت که کیستهای تخمدانی به آسانی قابل تشخیص بوده و با وجود گزینه های درمانی متعدد، برقراری آبستنی در گاوهای کیستیک نیازمند صرف مدت زمانی خواهد بود.
مقدمه
طی چند دهه اخیر، بدلیل انتخاب ژنتیکی و بهبود تغذیه و مدیریت گله، تولید شیر هر گاو بطور محسوسی افزایش یافته است. همزمان با این انتخاب برای ویژگیهای تولیدی، باروری گاو نیز با کاهش روبرو شده است. به لحاظ اقتصادی، زایش سالانه هر گاو امری مطلوب تلقی میشود. یکی از رایجترین مشکلات تخمدانی دوره پس از زایش، ایجاد کیست میباشد که نتیجه نقص در تخمکریزی است. کیستهای تخمدانی یک وضعیت معمول در گاوهای شیری هستند که باروری را تحت تاثیر قرار میدهند. این حالت برای اولین بار در اوایل دهه 1900 بعنوان یکی از علتهای مهم تلفات تولیدمثلی در گاو مشخص شدند. فردی بنام مک­نات[3] احتمالا اولین کسی بود که از واژه کیستیک برای فولیکولهای پایدار بزرگتر از 20 میلیمتری استفاده کرد. در این مقاله مفاهیم جدید تعریف، تشخیص و درمان کیستهای تخمدانی گاوی مرور خواهد شد.
تعریف
در گذشته کیستهای تخمدانی بصورت ساختارهای پر از مایع یا سفت 2.5 سانتیمتری که روی سطح تخمدان بمدت 10 روز یا بیشتر باقی میماندند تعریف میشدند. طی دهه های گذشته، این حالت با نامهای مختلفی از قبیل نیمفومانیا، دژنراسیون تخمدان کیستی، تخمدانهای کیستیک و کیست های تخمدانی معرفی شده است. با گذشت زمان، تعاریف جدیدی پیشنهاد گردید اما همچنان تعریف دقیقی برای آن وجود ندارد. در زمان فحلی، اگر فولیکول بالغ در زمان مناسب موفق به تخمکریزی نشود سبب ایجاد کیست میشود. اولتراسونوگرافی تخمدان نشان میدهد که فولیکولها بطور معمول 13-17 میلیمتر بوده و فولیکولهایی که در آن اندازه یا بزرگتر باقی بمانند بعنوان کیستیک در نظر گرفته میشوند. سیلویا و همکاران (2002) این حالت را بصورت ساختارهای فولیکولی حداقل 17 میلیمتری که در غیاب جسم زرد بمدت 6 روز در تخمدان بمانند و باعث اختلال در چرخه نرمال تخمدان میشود مشخص کردند. اندازه کیست میتواند متغیر باشد و حتی به 25 میلیمتر یا بیشتر نیز برسد. تعریف جدیدی که از کیستها مطرح شده بدین صورت است: فولیکولهای غیرتخمکریزی کوچکتر از 2 سانتیمتری روی یک یا هر دو تخمدان که نمیتوانند تحلیل بروند اما همچنان به رشد و استروئیدسازی ادامه میدهند و با چرخه نرمال تخمدان تداخل ایجاد میکنند. عدم حضور جسم زرد ملاک اصلی کیست تخمدانی است.
کیستها ممکن است کمتر از 10 روز هم روی تخمدان باقی بمانند اما بطور متوسط مدت ماندگاری آنها 13 روز است. ترن آور فولیکولی در گاوهای کیستیک بین 13 الی 19 روز طول میکشد در حالیکه در گاوهای نرمال 8.5 روز میباشد.
کیستها اغلب بدون علائم بالینی واضحی تشخیص داده میشوند لذا عبارت "بیماری تخمدان کیستیک" چندان مناسب به نظر نمیرسد و بایستی با "فولیکول تخمدانی کیستیک" جایگزین شود چراکه نشاندهنده وضعیت بیماری نیست. کیستهای غیر استروئیدوژنیک که به لحاظ هورمونی غیر فعال هستند تاثیری روی چرخه فحلی نرمال ندارند لذا آنها میتوانند همراه با جسم زرد اتفاق بیفتند.
در بیشتر موارد (62-85 درصد)، گاوهایی که کیستهای لوتئینه شده دارند، بخاطر تولید پروژسترون از چنین کیستهایی، آنستروس هستند. تعدادی از محققین آنها را فولیکولهای کیستیک لوتئال شده نامگذاری کردند و نشاندهنده دیواره ضخیمترشان بوده که مقادیر بالایی پروژسترون تولید میکنند. کیستها ساختارهایی پویا هستند که میتوانند تحلیل رفته و با انواع جدید جایگزین شوند. فاکتورهای تعیین کننده تحلیل رفتن یک کیست، چندان مشخص نیستند.
تشخیص
نشانه های بالینی، ملامسه رکتال، اولتراسونوگرافی تخمدانی و بررسی پروژسترون خون از روشهای تشخیصی کیستهای تخمدانی هستند. در دهه 1940، وجود فولیکولهای کیستیک را با نیمفومانیا و ظاهر نر مانند مرتبط دانستند. از دست رفتن تونوسیته اندامهای دستگاه تولیدمثلی، شل شدن لیگامنتهای ساکروایلیاک و ساکروسیاتیک که سبب حالت برآمدگی سر دم میشود، تغییرات رفتاری (سواری گرفتن زیاد، نعره کشیدن سنگین) و تولید شیر نامنظم از ویژگیهای تشخیصی گاوهای کیستیک در دهه 1920 شناخته شدند.
نشانه های بالینی گاوهای کیستیک متغیر هستند. آنستروس، بخصوص در دوره پس از زایش، نیمفومانی و چرخه های نامنظم از رایجترین حالات میباشند. فواصل فحلی نامنظم و خصوصیات فیزیکی عضله ای از علائم دیگری هستند که می توانند در دوره شیردهی دیده شوند. مشخص شده که کیستهای فولیکولی ساختارهای غیرتخمکریزی هستند که تا زمان حضورشان، گاوها نابارور میمانند. گاوهای با کیستهای فولیکولی حتی میتوانند چرخه های فحلی منظمی داشته باشند اما باروری پایین خواهد بود. حضور چنین گیستهایی منجر به افزایش فاصله زایش تا آبستنی میشود که در نتیجه ضرر اقتصادی سنگینی به دامدار وارد میشود.
به دلیل عوامل داخلی و خارجی، مختل شدن محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-تخمدان منجر به عدم تخمکریزی میشود. کیستهای لوتئینه در مقایسه با کیستهای فولیکولی  بمدت طولانیتری باقی میمانند و میتوانند منجر به نیمفومانیا در تعدادی از گاوها شوند.
کیستهای تخمدانی که پس از دوره پیوئرپریوم تشخیص داده میشوند اثر منفی بر باروری دارند اما تشخیص انها در طول پیوئرپریوم تاثیر خاصی بر تولیدمثل ندارند.
محتمل ترین زمان تشخیص، 30-60 روز پس از زایش در گاوهای شیری پر تولید است اما تعیین فولیکوهای غیرتخمکریز در هفته های اول پس از زایش نباید به عنوان آسیب تخمدانی تلقی گردد. اما اگر فولیکولها قبل از 7 هفته پس از زایش مشخص نشوند میتوان به آسیب یا ضعف تخمدانی مشکوک شد چرا که در این زمان فعالیتهای تولیدمثلی بطور کلی ازسرگرفته میشوند.  
اساس تمایز کیستهای تخمدانی و فولیکولهای پیش تخمکریز، تعداد، اندازه و مخصوصا تونوسیته رحم میباشد. در زمان ملاسمه رکتال، فولیکولهای کیستی بصورت چندتایی حس میشوند که از نظر اندازه بزرگتر از فولیکولهای پیش تخمکریزی هستند و چنین گاوهایی تخمدانی بزرگ همراه با رحم شل و سست بدون جسم زرد دارند ولی گاوهای پرواستروس دارای رحمی متورم و سفت هستند. متمایز کردن کیستهای تخمدانی از آنستروس عمیق تغذیه ای پس از زایش کار سختی نیست زیرا گاوها در آنستروس عمیق، سطح FSH پایین ، تخمدانهای کوچک با کمترین رشد فولیکولی دارند. اساس تمایز کیستهای تخمدانی از آنستروس سطحی، تعداد و اندازه فولیکولها، ظهور موجهای فولیکولی، وضعیت بدنی و مرحله شیردهی میباشد.
اگرچه ملامسه رکتال برای مدتها روشی تشخیصی شمرده میشد اما تمایز کیستهای فولیکولی با کیستهای لوتئینه شده با این روش ممکن نیست. در یک گاو آنستروس، بدون اولتراسونوگرافی تمایز این دو نوع کیست بسیار مشکل است. دقت تشخیص کیستهای تخمدانی و متمایز شدن نوع فولیکولی و لوتئال میتواند با ترکیب روشهای ملامسه رکتال جهت تعیین عدم حضور جسم زرد و فقدان تون رحم؛ الوتراسونوگرافی جهت تایید عدم وجود جسم زرد، تعیین اندازه فولیکولهای موجود و بررسی لوتئینیزاسیون؛ و اندازه گیری مقدار پروژسترون خون جهت تعیین میزان لوتینه شدن افزایش یابد. تعدادی از گاوها با وجود داشتن یک یا چندین کیست در روی یک یا هر دو تخمدان، ممکن است چرخه های فحلی نرمالی داشته باشند.
در یکی از مطالعات در سال 2010، ویژگی کیست لوتئینه شده را تخمدانهای بزرگ با تعدادی کیستهای ضخیمتر از کیستهای فولیکولی (بخاطر پوشش بافت لوتئال) اعلام کردند. اولتراسونوگرافی در تعیین کیستهای فولیکولی و لوتئال با دقت بالایی کار میکند. سونوگرافی داپلر رنگی بر سونوگرافی B-mode برای متمایز کردن کیست فولیکولی و لوتئال ارجحیت دارد و در انتخاب درمان کمک میکند.
بطور کلی، کیستهای لوتئال با سطح بالای پروژسترون خون ارتباط دارند ولی کیستهای فولیکولی سطح پروژسترون کمی دارند. بسیاری از محققین، غلظت پلاسمایی پروژسترون بالاتر از 1 نانوگرم بر میلیلیتر را بعنوان حداقل غلظت پروژسترون برای اینکه یک کیست را لوتئال در نظر گرفت استفاده کرده اند. این کیستها نباید با جسم های زرد توخالی اشتباه شوند زیرا آنها اصلا پاتولوژیک نیستند.  بنابراین تشخیص دقیق نوع کیست نیازمند ترکیب روشهای فوق میباشد.

[1] Human chorionic gonadotropin
[2] Clomiphene citrate
[3] McNutt

منبع:
Ovarian cysts in dairy cows: old and new concepts for definition, diagnosis and therapy. 2014. K. Jeengar, V. Chaudhary, A. Kumar, S. Raiya, M. Gaur, G.N. Purohit. Animal Reproduction. 11:63-73.


                               گروه تحقیق و توسعه تولیدی بازرگانی رضوان دانه تبریز

 

تاریخ ارسال: دوشنبه 31 تير 1398